08 - Nguyễn Huệ Thành Phố Đông Hà - Tỉnh Quảng Trị
02333.556.135baotangtinhqt@gmail.com
  • Tổ hợp trưng bày Bom
  • Súng Thần công
  • Bức phù điêu Lá Nhĩ (tympan) Trà Liên 2
ẤN PHẨM, BÀI VIẾT

BẢO TỒN, GÌN GIỮ VÀ PHÁT HUY DI SẢN HÁN NÔM LÀNG XÃ Ở QUẢNG TRỊ - THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP


Ngày cập nhật: 28/05/2018 00:00:00

Vài nét về tình hình di sản Hán Nôm trên đất Quảng Trị

Trong quá khứ, chữ Hán cũng như các văn bản Hán Nôm nói chung vốn từng được sử dụng làm làm văn tự chính thức trong một thời gian khá dài. Nó trở thành phương tiện truyền tải thông tin chủ yếu của chế độ xã hội phong kiến. Chính vì thế mà ngày nay văn bản Hán Nôm hiển nhiên trở thành một nguồn tư liệu quý giá vô vàn cho quá trình tìm hiểu, nghiên cứu những vấn đề về lịch sử và văn hóa. Trên vùng đất Quảng Trị, nơi từng được ví là chốn trấn biên, vùng phên dậu, là một trong những nhịp phách mở đầu của bản giao hưởng tiến về Nam của dân tộc mà ngày nay còn lưu lại được khá nhiều tư liệu Hán Nôm quý giá với sự phong phú về nội dung, đa dạng về hình thức, thể loại và “giàu có” về mặt niên đại. Thông qua việc khai thác các nguồn tư liệu này, những người làm công tác nghiên cứu lịch sử, văn hóa và nhiều lĩnh vực khác có thể giải mã và đưa ra rất nhiều thông tin quan trọng, nhiều vấn đề liên quan phục vụ đắc lực cho quá trình nghiên cứu.

Xét một cách tổng thể, bức tranh tư liệu Hán Nôm làng xã ở Quảng Trị còn lưu lại cho đến ngày nay tồn tại dưới rất nhiều loại hình chất liệu. Có loại văn bản thì được khắc trên bia đá, đúc trên chuông đồng; có loại thì thể hiện bằng kỹ thuật chạm khắc trên gỗ; lại có loại được đắp bằng vôi vữa và ghép mảnh sành sứ trên các hạng mục của công trình tín ngưỡng như đình, chùa, đến, miếu, nhà thờ họ… Những loại văn bản ở dạng này chính là các bức Hoành phi, Biển ngạch, các cặp Câu đối, Văn bia, Văn chuông, Mộc chủ, Mốc giới, Khoán ước… Tuy nhiên, về cơ bản thì phần lớn văn bản Hán Nôm làng xã ở Quảng Trị chủ yếu là được viết trên chất liệu giấy gió, giấy bổi hoặc trên thao lụa và được cất giữ cẩn thận trong các hòm Bộ của các làng quê và hòm Gia phả của các dòng họ. Những văn bản tiêu biểu phải được kể đến đó là các bản Sắc phong viết trên giấy rồng mây lấp lánh với nội dung ghi nhớ công lao hộ nước giúp dân của các vị thần, công lao khai sơn phá thạch dựng đặt hương hiệu của các vị tiền khai hậu khẩn, thủy tổ của các dòng họ. Những quyển Địa bộ, Điền bộ của làng bên trong ghi chép phạm vi lãnh thổ, phân bố diện tích đất đai, đông tây tứ cận tiếp giáp liền kề của từng làng quê thôn xóm. Những tập Tộc phả, Gia phả ghi rõ quê hương bản quán, thế thứ lưu truyền của các họ tộc, chi phái. Ngoài ra còn có những bản Thần tích ghi chép quá trình hình thành của một làng quê. Những tờ Tấu văn, Thân, đơn… được nhân dân lập nên với mục đích thưa trình với cấp trên về những vấn đề thực tại hoặc ghi chép lại những công việc khẩn hoang nơi vùng đất mới. Những văn bản quan thương như Thị, Dụ… được nhà nước ban hành trong quá trình thực hiện chính sách quản lý.... Về sau khi làng xã được định hình thì những bản Hương ước, Hương phả được nhân dân soạn thảo ra nhằm thiết lập nên một trật tự sinh hoạt làng xóm theo một quy chuẩn.

Suốt dặm dài lịch sử của dân tộc, vùng đất Quảng Trị đã phải gồng mình chứng kiến quá nhiều biến cố thăng trầm của thời cuộc, xã hội. Người đến kẻ đi và trong bối cảnh chia ly từng diễn ra đó đã khiến đa phần những văn bản Hán Nôm làng xã ở Quảng Trị có niên đại sớm bị mất mát, hư hỏng và thất lạc. Tuy nhiên, khối lượng tư liệu Hán Nôm làng xã trên địa bàn tỉnh Quảng Trị hiện nay lưu giữ trong nhân dân (làng xã, họ tộc, gia đình) vẫn còn tương đối lớn, nếu được tập hợp lại sẽ khá đồ sộ. Trong vô vàn những trang tư liệu mực Tàu giấy gió đó thì phần lớn chủ yếu là được lập vào thời các vua Nguyễn. Bên cạnh đó còn có một số văn bản có niên đại sớm hơn nhưng với số lượng không nhiều. Đó là các văn bản được lập dưới thời nhà Lê, thời Chúa và Tây Sơn.

Một trang địa bạ thời Gia Long ( 1802 - 1820 ) của làng Lạc Tân ,xã Gio Phong,huyện Gio Linh.

Về mặt giá trị thực tiễn và tầm quan trọng của các loại hình di sản Hán Nôm đối với công tác nghiên cứu khoa học lịch sử và văn hóa thì không cần phải bàn cãi. Trước hết, nội dung các văn bản Hán Nôm phản ánh hiện thực đời sống của làng xã qua các thời kỳ lịch sử trên tất cả các phương diện hành chính, kinh tế và văn hóa. Mặt khác, thông qua các văn bản còn cho chúng ta hình dung được cơ cấu tổ chức và điều hành của bộ máy quản lý nhà nước quân chủ từ trung ương đến địa phương dưới thời phong kiến. Ngoài ra, những văn bản được viết trên chất liệu giấy còn cho thấy trình độ phát triển của nghề làm giấy cũng như nét độc đáo của các làng nghề thủ công truyền thống trong quá khứ. Nghệ thuật trang trí thể hiện bằng chữ Hán trên các hạng mục công trình kiến trúc (hoành phi, câu đối, biển ngạch) còn phản ánh nhận thức về nhân sinh quan, thế giới quan, phong cách nghệ thuật, quan điểm thẩm mỹ và sự nhận thức về cái đẹp trong từng thời điểm lịch sử.

Di sản Hán Nôm còn lại trên vùng đất Quảng Trị tồn tại dưới hai dạng, dạng bản gốc và dạng bản sao. Tuy nhiên, thực tế cho thấy hiện nay nguồn tư liệu trở thành di sản này đang nằm trong tình trạng bị mục nát, mai một và hư hại bởi rất nhiều nguyên nhân khách quan lẫn chủ quan khác nhau. Trong khi đó thì lực lượng được phép tiếp cận và có khả năng nghiên cứu tư liệu Hán Nôm hiện nay còn quá mỏng; kinh nghiệm dịch thuật còn nhiều hạn chế chưa đủ yêu cầu để đáp ứng thực tế. Cộng với những rào cản phát xuất từ đời sống tâm linh với ý tứ “kiêng cữ, kỵ húy’’ và tư tưởng thiêng hóa/thần thánh hóa nguồn tư liệu Hán Nôm làng xã đã khiến cho công tác tiếp cận khai thác gặp rất nhiều khó khăn. Nhận thức được tầm quan trọng của di sản Hán Nôm nên những năm gần đây chúng tôi đã có nhiều kế hoạch nghiên cứu với mục đích khai thác và bảo tồn. Tuy nhiên, đó chỉ là những bước đi dừng lại trên cơ sở kiểm kê, thống kê, phân loại và giải mã sơ bộ. Hầu như chưa có một phương án bảo tồn và phát huy giá trị di sản Hán Nôm mang tính cụ thể và triệt để. Trong khi đó, với điều kiện khí hậu khắc nghiệt, khả năng bảo quản còn nhiều hạn chế đã làm cho các loại hình di sản Hán Nôm đang trên đà bị hư hại. Một số di sản thể hiện trên chất liệu giấy do có niên đại cao, không còn chống chịu nổi với thời gian đang dần bị mục nát, số còn lại bị ẩm ướt mối mọt rất khó bảo tồn để khai thác nội dung thông tin. Cần phải nhanh chóng tiến hành công tác bảo tồn, nghiên cứu và phát huy giá trị của di sản Hán Nôm một cách có hiệu quả nhất để những tư liệu quý giá này không bị mất mát bởi thời gian.

Bia mô Cai đội Thái Hầu, làng Nam Hùng, xã Vĩnh Nam,huyện Vĩnh Linh.

Một số giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị

Trước thực trạng các loại hình di sản Hán Nôm trên đất Quảng Trị hiện nay. Để gìn giữ, bảo tồn và phát huy giá trị di sản một cách tốt nhất nhằm phục vụ cho công tác nghiên cứu cần có những biện pháp cụ thể như sau. 

Một là, di sản Hán Nôm ở các làng xã đa phần là thuộc sở hữu của tập thể. Do đó, ý thức bảo quản là không thực sự tốt bởi quan niệm của chung và kiến thức bảo quản của nhân dân cũng còn nhiều hạn chế. Vì vậy, trước hết phải tập huấn, cung cấp kiến thức bảo quản cho các chủ sở hữu tư liệu. Những gì đã mất mát qua đi chúng ta cũng đành ngậm ngùi, nhưng thôi không bàn đến nữa, nhưng những cái trước mắt đang phải đối diện với những mối đe dọa từ thực tế thì cần phải đặt ra và giải quyết một cách thấu đáo, nghiêm túc, cụ thể và cần có kế hoạch kịp thời thì mới tránh khỏi sự tiếp tục biến mất của các di sản quý giá này. Có như vậy thì chúng ta - những con người hôm nay và cả thế hệ mai sau mới không phải chịu sự thiệt thòi và không mang lỗi với lịch sử. Hiện nay, kho tư liệu Hán Nôm ở các tư gia, họ tộc, đình miếu đang chịu sự đe dọa không phải sự hờ hửng mà còn do những hạn chế trong nhận thức, phương pháp lẫn phương tiện bảo quản của những cá nhân và tập thể đang chịu trách nhiệm lưu giữ. Chính vì vậy, việc tổ chức các lớp tập huấn, trang bị những kiến thức cơ bản, phổ thông và trong một số đặc biệt thì cần có cơ chế hỗ trợ phương tiện bảo quản cho các đối tượng nêu trên.

Thứ hai, tiến hành công tác sưu tầm ngắn và dài hạn các tư liệu Hán Nôm lưu giữ tại các làng xã. Vận động, thuyết phục nhân dân chuyển giao những tư liệu Hán Nôm về lưu giữ tại bảo tàng để tránh tình trạng hư hỏng, mất mát. Xây dựng kế hoạch bảo quản tài liệu, hiện vật, tranh thủ các nguồn kinh phí để bảo quản lưu giữ lâu dài.

Thứ ba, phối kết hợp với các nhà nghiên cứu, các trung tâm nghiên cứu bảo tồn di sản Hán Nôm để tiến hành giải mã, dịch thuật và nhân bản các tư liệu Hán Nôm. Thiết lập thư mục, nhập dữ liệu quản lý di sản Hán Nôm trên phần mềm tin học.

Thứ tư, triển khai xây dựng hệ thống tư liệu phục vụ cho công tác phục hồi, bảo quản các công trình kiến trúc. Bảo tồn các di tích có dấu ấn của di sản Hán Nôm.

Thứ năm, từng bước xây dựng các chuyên đề trưng bày về nội dung Hán Nôm tại bảo tàng để giới thiệu rộng rãi cho đông đảo nhân dân hiểu rõ giá trị của di sản Hán Nôm mang lại đối với quá trình nghiên cứu khoa học lịch sử và văn hóa hiện nay./.

TRỊNH CAO NGUYÊN

 Liên hệ - Góp ý  Quay lại!

Bình luận của bạn:

Bình luận bạn đọc (0)

CÁC TIN KHÁC
NGHỀ CHẺ ĐÁ Ở VÙNG TÂY GIO LINH (5/11/2018)
VỀ NHÓM HIỆN VẬT "HỦ GẠO TIẾT KIỆM" TẠI BẢO TÀNG QUẢNG TRỊ (5/9/2018)
ỨNG DỤNG TIN HỌC TRONG VIỆC QUẢN LÝ VÀ KHAI THÁC THÔNG TIN HIỆN VẬT TẠI BẢO TÀNG QUẢNG TRỊ (16/8/2018)
VÀI NÉT VỀ CÔNG TÁC TUYÊN TRUYÊN HƯỚNG DẪN VÀ GIỚI THIỆU KHÁCH THAM QUAN TẠI BẢO TÀNG QUẢNG TRỊ (14/8/2018)
(6/8/2018)
DI TÍCH VĂN HÓA CHĂM PA Ở QUẢNG TRỊ - NHÌN TỪ NHỮNG HUYỀN TÍCH ĐÃ ĐƯỢC VIỆT HOÁ (25/7/2018)
MỘT SỐ PHÁT HIỆN MỚI VỀ KHU CÔNG XƯỞNG CHẾ TÁC CÔNG CỤ ĐÁ CỦA NGƯỜI NGUYÊN THUỶ Ở XÃ HƯỚNG LẬP, HUYỆN HƯỚNG HOÁ, TỈNH QUẢNG TRỊ. (21/6/2018)
THƯỢNG THƯ LÊ TRINH - MỘT ĐẠI THẦN TRIỀU NGUYỄN CÓ TÌNH CẢM VỚI QUÊ HƯƠNG ĐẤT NƯỚC (4/6/2018)
VỀ CÔNG TÁC XÂY DỰNG SƯU TẬP HIỆN VẬT TẠI BẢO TÀNG QUẢNG TRỊ. (4/6/2018)


Thiết kế bởi: Công ty TNHH MTV Xa Lộ Thượng mại